18 مهر و مروری بر مقوله سلامت روان در گفتگو با دکتر نوربالا

سه شنبه ، 18 مهر 1396 ، 16:04

به مناسبت 10 اکتبر مطابق با 18 مهرماه- روز گرامیداشت سلامت روان- گفتگویی با دکتر احمدعلی نوربالا استاد روان‌پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران و  مشاور وزیر بهداشت در زمینه بهداشت روان داشتیم، که توجه شما را به مطالعه این گفتگوی مفید در زمینه سلامت روان جلب می کنیم.

لطفاً خودتان را معرفی بفرمائید.

دکتر احمد علی نوربالا استاد روان پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران و رئیس بخش روان تنی مجتمع بیمارستانی امام خمینی (ره) از سال 1387 هستم.

مفهوم سلامت روان چیست؟

در اساسنامه سازمان بهداشت جهانی تعریفی از سلامت شده است که بدین شرح است:

سلامتی نه‌فقط فقدان بیماری‌ها و معلولیت است بلکه حالت بهینه و یا خوب بودن جسمی، روانی و اجتماعی است.

در بحث سلامت روان تعاریف متفاوت و متنوعی وجود دارد،

ولی جامع‌ترین و آخرین تعریف آن حالتی از خوب بودن یا سالم بودن است که هر فردی سه ویژگی داشته باشد: اول اینکه از توانمندی‌های خودش دریابد که  با تنش‌ها و استرس‌های عادی و روزمره زندگی می‌تواند روبرو شود. دوم اینکه بتواند کار مفید و ثمربخشی را انجام دهد، به عبارتی از او یک تولیدی و یک خلاقیتی و بروز و ظهور کار مفید و مثبتی داشته باشد که خودش و خانواده و جامعه متوجه شوند و سوم اینکه با جامعه که در آن زندگی می‌کند تعامل و مشارکت داشته باشد. این سه ویيگی های سلامت روان انسان است.

برنامه‌های جهانی و شعار امسال در خصوص این روز چیست؟

می دانید که روز 10 اکتبر مطابق با 18 مهرماه روز جهانی بهداشت روان است.

با توجه به اهمیت ویژه این موضوع، هفته آخر مهرماه نیز در ایران هفته بهداشت روان نام‌گذاری شده است.

هرساله به مناسبت 10 اکتبر (روز جهانی بهداشت روان) سازمان بهداشت جهانی شعاری را تعریف می‌کند؛ که چند تا از این شعارها را خدمتتان عرض می‌کنم.

در سال 2001 میلادی، شعار روز جهانی بهداشت روان عبارت بود از: سلامت روان را به‌عنوان یک محرومیت و یک استثناء بی‌محابا درمان کنید؛ زیرا بحث سلامت روان مورد غفلت است.

اگر بخواهیم سلامت روان درست شود باید یک عزم قوی و یک خواست همگانی وجود داشته باشد.

در سال 2012 مشخص شد که افسردگی هم رو به افزایش است و شعار افسردگی به‌عنوان یک بحران جامعه بشری تعیین شد.

در سال جاری -2017 میلادی- که 7 آوریل (19 فروردین) روز جهانی بهداشت یا سلامت کلی بود، نیز شعار روز جهانی بهداشت مربوط بهداشت روان در نظر گرفته شد و قرار بر این شد که همه هم‌وغم را بگذاریم برای درمان و مقابله با افسردگی.

کل مؤسسات بهداشتی در این سال به بحث افسردگی پرداختند و شعار بهداشت روان امسال نیز عبارت است از بهداشت روان در محل کار.

کشور ما درزمینهٔ بهداشت و سلامت روان در چه جایگاهی قرار دارد؟

درزمینه وضعیت بهداشت روان در ایران مطالعاتی همراه با دکتر کاظم محمد و دیگر همکاران در سال 1378 تحت عنوان مطالعات ملی سلامت روان با استفاده از ابزار معتبر GHQ28 در افراد 15 سال به بالا (حدود سی‌وپنج هزار و چهارده نفر از جمعیت کشور) انجام شد که نتایج آن نشان می‌داد حدود 21% از شرکت کنندگان درجاتی از مشکلات روان را داشتند که باید مورد ارزیابی و مداخله بیشتر روانشناختی و روانپزشکی قرار می گرفتند.

توضیح اینکه ابزار GHQ28 شاخص‌های اضطراب، افسردگی، جسمانی سازی یا دردهای جسمانی و اختلال عملکرد اجتماعی را ارزیابی می‌کند.

مطالعات مفید دیگری توسط دیگر همکاران در کشور با ابزارهای متفاوتی انجام شد که مؤید و مشابه نتایج این مطالعه بودند. البته بعضی در زمینه های اختصاصی تر وارد شده بودند.

در زمان ارائه گزارش مطالعه ما، در هیئت دولت مقرر شد که 5 سال یک‌بار این معاینه تکرار شود. اما به دلایل سیاست‌گذاری‌های متفاوت، درنهایت در سال 1393 موفق شدیم که این مطالعه را با همان ابزار در جمعیت 15 سال به بالا که سی‌وپنج هزار و هشت‌صد و سی نفر را شامل می‌شد، مجدداً انجام دهیم.

البته این بار با رایزنی با مسئولین شهرداری تهران، مطالعه مذکور در کنار پروژه عدالت در سلامت در شهر تهران انجام شد و نتایج آن نشان داد که حدود سی درصد از جمعیت موردمطالعه به درجاتی از اختلال مبتلا بودند.

راه‌های پیشگیری و درمان افسردگی چیست؟

در سبب‌شناختی اختلالات روانشناسی عوامل زیستی، روانی و اجتماعی مطرح است در عوامل زیستی آسیب‌پذیری‌های ژنتیک، خانوادگی، تغییراتی در سیکل خواب و عوامل دیگر مطرح است.

در عوامل روان‌شناختی که استرس‌ها و عوامل سیاسی و اجتماعی، فقر و مهاجرت، از دست دادن والدین در کودکی و استرس‌های مزمن و مداوم، هیجانات افراطی خشم و غم نقش دارد.

بهترین راه مقابله با افسردگی این است که افرادی که آسیب‌پذیری زیستی و ژنتیک و خانوادگی دارند تحت نظر قرار بگیرند.

نکته بسیار مهم بعدی این است که متصدیان امور اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی از هرگونه تنش‌زایی و تنش‌آفرینی خودداری کنند. باید دقت کرد که در اثر هرگونه تغییرات ممکن است تنش ایجاد شود.

البته بهر حال در محیط تنش وجود دارد باید به افراد آموزش و یا مهارت‌های زندگی را یاد داد که چگونه با استرس، خشم و... کنار بیایند و آن‌ها را مدیریت کنند.

همچنین باید درخصوص کنار آمدن با حوادث طبیعی و غیرطبیعی، مرگ مهارت آموزی شود. در واقع تقویت مهارت‌های زندگی ازجمله مهارت‌های فرزند پروری، تعاملات محیط کار، ارتباط با دیگران، مدیریت استرس، مدیریت خشم و... آموزش داده شود.

نکته سوم که خیلی کمک‌کننده است این ست که باید از نگاه انگ زایی و برچسب زدن در مورد افرادی که با اختلال رفتاری شناسایی می‌شوند، چه توسط پزشک و چه خانواده و اطرافیان پرهیز شود.

باید این‌ها تشویق و ترغیب و راهنمایی و هدایت شوند که به پزشک متخصص مراجعه و اختلال خود را درمان کنند. همچنین باید مراقب بود که با این افراد برخورد خوبی شود.

بعلاوه در کنار خدماتی که به این بیماران داده می‌شود مثل مشاوره و روان‌درمانی یا درمان‌های دارویی و درمان‌های دیگر، حمایت اجتماعی و پوشش بیمه اهمیت بالایی دارد.

آیا اختلالات مرتبط با روان ازجمله افسردگی درمان دارد؟

اغلب این اختلالات کاملا درمان و مدیریت می شوند، مثلاً اختلال شایع افسردگی بسته به موارد مختلف از 60 تا 70 درصد با درمان مناسب درمان می‌شود.

طول درمان در مورد افسردگی بین 6 تا 12 ماه حداقل آن هست که بستگی به بیماری دارد و بعضی ممکن نیاز به درمان طولانی‌تر باشد.

لطفاً در خصوص خدمات و تاریخچه بخش روان‌تنی در مجتمع توضیح دهید.

کارگروه SDH در سازمان بهداشت جهانی تعیین‌کننده‌های اجتماعی سلامت را مشخص می‌کند.

جالب است بدانید که 5 درصد عوامل مؤثر در سلامت مربوط به ژنتیک است. 30 درصد عوامل رفتاری است و 55 درصد عوامل اجتماعی.

به‌عبارت‌دیگر 85 درصد عوامل مؤثر در سلامت مربوط به فاکتورهای روانی و اجتماعی است.

به همین دلیل شاخه‌ای به نام روان‌تنی داریم.

در مورد تاریخچه خدمات این رشته لازم است بدانیم، اولین کرسی مرتبط با سلامت روان در دانشگاه علوم پزشکی تهران و در سال 1328 تحت عنوان کرسی سایکوسوماتیک آغاز به فعالیت کرد.

در سال 1388 اولین بخش روان‌تنی کشور در مجتمع بیمارستانی امام خمینی (ره) راه‌اندازی شد و بعدتر با هماهنگی و موافقت وزارتخانه، پذیرش دستیار فلوشیپ این رشته در دانشگاه علوم پزشکی تهران و دانشگاه شهید بهشتی آغاز شد.

برای روشن‌تر شدن تعریف روان‌تنی مثالی را می‌زنم: برای بیمارانی که علاوه بر مشکلات جسمی مانند فشارخون، سرطان یا بیماری‌های گوارشی، قلبی، ریوی هم‌زمان اختلال رفتاری، اختلال در خواب، اشکال در خلق، هیجان و اضطراب دارد از ما درخواست مشاوره می‌شود.

در این مواقع ما کمک می‌کنیم که عوامل همراه یا اختلالات شناخته شود و پس از تعیین راه درمان آن، بیمار بهبود پیدا می‌کند.

بعلاوه در دنیا برای موارد خاصی ازجمله بیماران کاندید پیوندها از قبیل پیوند کبد، کلیه، قلب، مغز استخوان -که در بیمارستان ما همگی انجام می‌شود- حتماً قبل از عمل باید مشاوره روان‌پزشکی انجام شود. در همین رابطه گروه روان‌تنی مجتمع یک روز در هفته درمانگاه مشاوره‌های پیوند دارد.

همچنین برخی از داروهایی بیماری‌های نورولوژی و روماتولوژی و... تبعات و عوارض روانشناسی دارد که مورد مشاوره قرار می‌گیرند.

سخن تکمیلی اگر دارید بفرمایید.

مقوله سلامت روان به‌صورت عام در جامعه و به‌صورت خاص در مورد بیماران بستری در بخش‌های طبی مورد غفلت است.

طبق تحقیقات و غربالگری انجام‌شده در همین بیمارستان ما، بخش‌هایی مثل داخلی، زنان، جراحی بالای 50 درصد بیماران بستری مشکل جدی روانتنی داشتند که این علائم هم در درمان بیماری‌شان و هم تشدید علائم بیماری تأثیر می‌گذارد.

بنابراین درمان این علائم و  موردتوجه قرار دادن سلامت روان به‌صورت عام و خاص، به نفع بیمار و اقتصاد سلامت است.

در آخر، در بحث بیماران بستری توصیه این است که در هر بیمارستان جنرال یک بخش روان‌تنی مانند الگوی مجتمع بیمارستانی امام خمینی (ره) موجود باشد.



18 مهر و مروری بر مقوله سلامت روان در گفتگو با دکتر نوربالا

شما هم نظر بدهید.

.